Ο Σταύρος Τσακίρης για τον «Ιώβ» αλλά και την ιώβεια υπομονή απέναντι στους «μεγάλους νταβατζήδες και λαδοπόντικες» του θεάτρου μας!

IΩΒ, ΜΙΑ ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ο Ιώβ έχει μείνει στη μνήμη μας μέσα από τη φράση, που ακόμα χρησιμοποιούμε, «ιώβεια υπομονή». Η ιστορία του από την Παλαιά Διαθήκη έχει εμπνεύσει πλήθος σύγχρονους καλλιτέχνες. Από τον Μπλέικ έως τον Μπέικον. Από τον Ταρκόφσκι έως τους U2. Ο Σάμουελ Μπέκετ ομολογεί ότι το σύνολο του έργου του εμπνέεται και κυριαρχείται από το βιβλίο του Ιώβ. Το βιβλίο του Ιώβ είναι η συνείδηση του ανθρώπου για τη φθαρτή φύση του βίου του και την απελευθέρωσή του από τη σκλαβιά του φόβου. Όταν αποδεχτεί τα γεγονότα σαν μια πιθανή εξέλιξη που απορρέει από τη φύση του δεν μπορεί παρά να γίνει δημιουργικός και αισιόδοξα σοφός. Με αφορμή αυτήν ακριβώς την ιστορία ο σκηνοθέτης Σταύρος Τσακίρης και με μία ομάδα δεκαπέντε νέων ηθοποιών ετοίμασαν μια ιδιαίτερη, σύγχρονη παράσταση με θέμα τη φθαρτή φύση της ζωής των ανθρώπων και τον φόβο τους για το «απρόοπτο» και την αυτόματη μεταβολή του βίου τους, με τίτλο: «Ιώβ. Μία αυτοβιογραφία».

Ο σκηνοθέτης Σ. Σ. Τσακίρης -όρθιος στο βάθος- εποπτεύει τον πολυμελή (καθήμενο) θίασο στην Αίθουσα Ιφιγένεια του Ελληνικού Κόσμου.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΟΝ ΔΗΜΗΤΡΗ ΦΟΙΝΙΤΣΗ

Τι σας οδήγησε στην ιστορία του Ιώβ;
Το σχέδιο για τον ΙΩΒ ξεκίνησε πριν από δέκα χρόνια χωρίς φανερές αιτίες. Άρχισε σιγά-σιγά να διαμορφώνεται σαν μονόλογος και μια καρέκλα οδοντογιατρού με προφανείς αναφορές στον μύθο του πάσχοντος ανθρώπου. Στη συνέχεια προέκυψε μια εικονοκλαστική άποψη κοντά στην φόρμα των πλατωνικών διαλόγων. Δηλαδή, τα πρόσωπα που χρησιμοποιούνταν ήταν ο Ιώβ και οι τρεις φίλοι του. Ένα καθαρό «θέατρο λόγου». Στη συνέχεια ακολούθησε μια εκδοχή με τη μορφή αφηγήματος και τη χρήση μικρών ανθρωπόμορφων ομοιωμάτων (κούκλες). Κάθε προσπάθεια διεκόπτετο μετά από μερικές πρόβες. Ώσπου ένα ξαφνικό συμβάν μου έμαθε τον παντοτινό φόβο του ανθρώπου για το «απρόοπτο συμβάν». Ο Αριστοτέλης το αποκαλεί «αυτόματο». Η ακαριαία μεταβολή του Βίου. Τότε άρχισα να καταλαβαίνω ότι μπορεί να μην είμαστε όλοι «Ιώβ» αλλά όλοι ζούμε με τον φόβο της μοίρας του. Αυτός ο φόβος είναι η κινητήρια δύναμη στη ζωή μας.

Μιλήστε μας για τη θεματολογία του πρωτογενούς λεκτικού υλικού αλλά και της performance που δομήσατε.
Το βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης είναι ένα ερμητικό βιβλίο που αρχίζει μετά από δύο αφηγηματικά κεφάλαια σαν ένας φιλοσοφικός διάλογος πάνω στα δεινά που προκύπτουν στον άνθρωπο και αν αυτά είναι προϊόντα θεϊκής τιμωρίας, δίκαιης ή άδικης, αν είναι παίγνιον του διαβόλου, ή αν είναι συστατικά του φθαρτού βίου. Τέλος, η παρέμβαση του νεαρού που επεισοδιακά εμφανίζεται δίνει μια κοινωνική διάσταση ενός φθαρμένου κόσμου από την κακή χρήση των προηγούμενων γενεών. Στο τελευταίο κεφάλαιο ο Θεός παρουσιάζεται και αναλαμβάνει να δώσει εξηγήσεις. Το σχέδιο του Θεού είναι ανεξήγητο για τον άνθρωπο μιας και δεν αντιλαμβάνεται το συμπαντικό όλον άρα αγνοεί τις αιτίες των γεγονότων και των φαινομένων, ούτε μπορεί να ερμηνεύσει τον βίο των ανθρώπων. Αγνωστικισμός ή πρακτική Καμπάλα το ένα και το αυτό. Εμείς αφού επιλέξαμε τα αποσπάσματα που χρειαζόμασταν τα δώσαμε στους ηθοποιούς που τα επεξεργάστηκαν και τα απόδωσαν ο καθένας σύμφωνα με το λεκτικό του ιδίωμα και τον ψυχισμό του. Μετά άρχισε η μακρόχρονη επεξεργασία των κειμένων μέσα από αυτοσχεδιασμούς. Άρχισαν να διαμορφώνονται ανθρώπινα μοντέλα που διαχειριζόταν τον λόγο, άρα και ο λόγος διαμορφωνόταν. Τέλος, αυτά τα ανθρώπινα σκίτσα εντάχτηκαν σε μια ιστορία με πολύ χαλαρούς αρμούς και εκεί χρειάστηκε ένα πρόσθετο κείμενο. Επιλέχτηκε να είναι κοινότυπες μονολεκτικές προτάσεις που οδηγούσαν όμως ακαριαία στο «θέλω» του ήρωα. Η αφήγηση των πράξεων, των αντιδράσεων, των αισθημάτων, των επιθυμιών έμεινε να γίνεται με τη γλώσσα της χειρονομίας, του βλέμματος, της σιωπής. Χωρίς καμιά εκζήτηση, ούτε χρήση κάποιου θεατρικού κώδικα εφευρημένου ή κοινόχρηστου. Μόνος γνώμονας, η ασυνείδητη καθημερινότητα.

Πως αντιμετωπίσατε θεατρικά αυτή την παραβολή της Καινής Διαθήκης; Διατηρήσατε τον χριστιανο-ηθικο-διδακτικό χαρακτήρα της κι αν ναι σε τι βαθμό και για ποιο σκοπό;
Τα αποσπάσματα που χρησιμοποιούνται τα εκφωνούν τα θεατρικά πρόσωπα σαν το βιβλίο του ΙΩΒ να είναι μια κοινή παράδοση και όλοι γνωρίζουν το βιβλικό κείμενο από στήθους. Όταν, λοιπόν, το χρειάζονται τη δεδομένη στιγμή το επικαλούνται και το εκφωνούν σαν να είναι ένας λόγος μέσα σε εισαγωγικά. Επαναλαμβάνουν μάλιστα κάθε φορά «τότε ο Ιώβ είπε…», « ο Βαλδάδ είπε…», «ο Ελιούς είπε…». Όσο για την ηθική, αρά και τη διδακτική άποψη του βιβλίου, τη βρήκα αρκετά ενδιαφέρουσα γιατί είναι ενάντια σε κάθε ηθικό κανόνα άρα και κάποια διάθεση διδακτισμού. Χλευάζει στο τέλος κάθε ανθρώπινη ερμηνεία του Θείου και κατ’ επέκταση κάθε προσπάθειά του να βαδίσει στο δρόμο του. Ο άνθρωπος ανακάλυψε την ηθική για να ελέγχει άλλους ανθρώπους κι όχι για να υπηρετεί τον δημιουργό του.

Γιατί κατά την γνώμη σας εξακολουθεί να απασχολεί διάφορους -και με διαφορετικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα- ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών η ιστορία του Ιώβ;
Γιατί δεν έπαψε ο άχθος του βίου άρα και ο θάνατος να αποτελούν αναπάντητα ερωτηματικά για τον άνθρωπο. Είναι τιμωρία ή λύτρωση. Είναι ακόρεστη η χαρά της ζωής ή μια πλάνη; Είμαστε όντα πνευματικά ή ζώα με μνήμη κι αυτό μας τυραννάει. Σίγουρα το σύμπαν και σε μικρογραφία η γη δεν χτίστηκαν για να αποτελέσουν ένα ιδανικό ντεκόρ που εμείς θα περάσουμε μια εξαίσια εκδρομή. Αλλά ούτε ο Θεός είναι ένας τοκογλύφος που περιμένει το ενέχυρο. Την ψυχή μας. Όσο δεν παίρνουν μια πειστική απάντηση τέτοια ερωτηματικά το βιβλίο του Ιώβ θα είναι πάντα χρήσιμο. Σαν μια… ιδιαίτερη μαβιά λάμψη όπως το αποκαλεί ο Bono των U2!

Τι ρόλο έπαιξε το «απρόοπτο» στη δική σας ζωή και τι περιθώρια του «αφήνετε» να ξαναπαίξει στο μέλλον;
Παίζει μόνο του και με εμπαίζει. Και υποψιάζομαι πως έτσι θα συνεχίσει. Ευτυχώς δεν ζητά την συνδρομή ούτε την παρέμβαση μου. Ευτυχώς… κι έτσι διατελώ εν πλήρη συγχύσει αθώος.
Το θέατρο είναι μια τέχνη που απαιτεί αν μη τι άλλο «ιώβεια υπομονή»; Κι αν ναι σε ποια σημεία;
Το Θέατρο είναι έργο ανθρώπων και κακώς απαιτεί ιώβεια υπομονή. Ποιος άνθρωπος ορίστηκε κριτής ή τιμωρός ή δάσκαλος άλλου ανθρώπου. Μόνο κάτι απαίδευτοι και φοβικοί μπορούν να επιτρέψουν στον εαυτό τους τέτοιο ρόλο. Και επειδή η αμάθεια βασιλεύει αποκτήσαμε στο θέατρο πολλούς τέτοιους βασιλιάδες. Σιγόκαιει η φωτιά που θα τα σαρώσει όλα. Ο χρόνος τον έρωτα φέρει αλλά και τον αίρει…

Πως και ένας σκηνοθέτης με τη δική σας καλλιτεχνική πορεία αποφασίζει να συνεργαστεί με άπειρους και πρωτοεμφανιζόμενους ηθοποιούς;
Είναι πράγματι μεγάλη τιμή για μένα, 15 νέοι ηθοποιοί, 2 μελλοντικοί σκηνοθέτες, μία εικαστικός καλλιτέχνες, μια καλλιτέχνης του video, μια μέλλουσα παραγωγός, 2 ακόμη ηθοποιοί που για λόγους ανωτέρας βίας δεν έφτασαν στο τέλος, 2 νεανικές ομάδες που μου εμπιστεύθηκαν τον χώρο τους και τον πληρώνουν από το χαρτζιλίκι τους και δεν δέχτηκαν να πάρουν λεφτά από μένα και μια δεκάδα πρώην φοιτητές μου από το πανεπιστήμιο να βρίσκονται μέσα σ’ αυτήν τη δουλειά ή να βρίσκονται δίπλα πρόθυμοι σε ό,τι χρειαστεί. Αυτό είναι το μεγαλύτερο δώρο που μου επιφύλασσε αυτή η ζωή. Είμαι πολύ τυχερός γιατί το έζησα. Δουλέψαμε οκτώ μήνες, κάθε μέρα, από τις έξι έως… Είχαμε σκαμπανεβάσματα κι όταν ένιωθα ότι λυγίζουμε έσφιγγα παραπάνω το σκοινί και έλεγα «σας αγαπώ» κι όλοι απαντούσαν «κι εμείς σ’ αγαπάμε». Τι άλλο να πω;! Όταν αρχίζαμε μου χάρισαν ένα μπλουζάκι που έγραφε «πρέπει να σπάσουμε τις αλυσίδες» είναι μια φράση από ένα λαϊκό τραγούδι αλλά και η τελευταία φράση από το ΚΕΦΑΛΑΙΟ του Μαρξ. Εμείς θέλαμε να ξεπεράσουμε τις αδυναμίες μας και τις προκαταλήψεις μας. Ελπίζω να έγινε το πρώτο βήμα. Σίγουρα υπάρχουν και εμπειρότεροι και ίσως ικανότεροι ηθοποιοί που όμως δεν κάνουν τίποτα να αρνηθούν το φιλάρεσκο εγώ τους άρα και το αναμενόμενο παίξιμό τους. Αυτοί οι νέοι άνθρωποι προσπάθησαν να σπάσουν τις αλυσίδες των προκαταλήψεων και να δουν το κοινό, τον εαυτό τους, με το δειλό μάτι της ειλικρίνειας. Η σεμνότητα, η ειλικρίνειά τους, ο συλλαβισμός της νέας γλώσσας τους κάνει μοναδικούς και μένα ευεργετηθέντα.

Ωστόσο, μπολιάζετε νεανικό –καλλιτεχνικά- θίασο με εμπειρότατους και καταξιωμένους λοιπούς συντελεστές. Τι απορρέει από αυτή την πρόσμιξη δυνάμεων;
Οι «καταξιωμένοι» δεν είναι μια έκφραση δημοσιογραφική όταν χρησιμοποιείται για τον Μετζικώφ, τον Κουμεντάκη, την Ντεκώ. Είναι οι καλλιτέχνες της καρδιάς μου. Χαρίζουν τόσα χρόνια παντού την τέχνη τους σε μένα χάρισαν την καρδιά τους. Όταν δείτε το αποτέλεσμα, τότε θα δείτε πόσο φτωχό είναι αυτό που λέω. Η παράσταση αυτή έχει τη δωρεά των πνευμάτων τους. Ξέρω, ακούγομαι υπερβολικός, ενθουσιώδης και ευλογώ το σπίτι μου. Δεν είναι όμως έτσι γιατί ποτέ δεν ησύχασα με ένα αποτέλεσμα. Έχω σκηνοθετήσει 64 παραγωγές και πολλές φορές με πλατειά αποδοχή. Κι όμως τα βράδια μου κυλούσαν στον διάδρομο του σπιτιού που τον μέτραγα δεκάδες φορές. Θέλω αυτήν τη φορά να πω ότι το μαγικό συνέβηκε και δεν ήταν θαύμα, μου το χάρισαν αυτοί οι φίλοι μου.

Η παράσταση εγκαινίασε ένα νέο χώρο που δείχνει να πληροί τις προδιαγραφές υποδοχής ενός θεατρικού γεγονότος. Μιλήστε μας για το πώς χειριστήκατε τις δυνατότητες ή τις ιδιαιτερότητες της αίθουσας «Ιφιγένεια Β».
Στα τέλη Αυγούστου βρεθήκαμε χωρίς χώρο. Η ασυνέπεια αυτή του επιχειρηματία είναι συνηθισμένη για τα ελληνικά δεδομένα διαχείρισης θεατρικών χώρων! Η μικρή μεγάλη εξουσία αυτών των ανθρώπων κάποτε πρέπει να γίνει θέμα. Η πολιτεία, το ΕΚΕΘΕΧ, οι ιδιοκτήτες; Δεν ξέρω… Αλλά σύντομα οι εξελίξεις δεν θα συμφέρουν κανένα. Ξέρετε πόσο αποτιμώνται τέσσερις τοίχοι, με 100 καρέκλες, χωρίς άδεια λειτουργίας θεάτρου, χωρίς άδεια από την πυροσβεστική, χωρίς τους στοιχειώδεις κανόνες καθαριότητας και ασφάλειας για μια μέρα; Ίσως και πεντακόσια ευρώ! Δηλαδή, 12.500 ευρώ το μήνα! Πώς σας φαίνεται; Ίσως πολλές φορές και χωρίς απόδειξη ή τιμολόγιο. Κακοί οι μεγάλοι νταβατζήδες αλλά και οι λαδοπόντικες χειρότεροι. Και όμως οι περισσότεροι τα δίνουν και σιωπούν. Άλλες φορές δίνουν τα 2/3 και γράφουν ότι είναι συμπαραγωγοί με τον πονετικό θεατρώνη που ξαναεπιχορηγείται για την προσπάθεια που κάνει για την προώθηση της θεατρικής τέχνης (…) Το θέατρο παραμένει η τέχνη που πλουτίζουν αυτοί που δεν απαλλάχτηκαν από το πνεύμα της νυχτερινής εργασίας και άλλα «εδώδιμα-αποικιακά»! Μέσα στην ατυχία και πριν την συντριβή κρίνεται η ανθεκτικότητα του φύλακα αγγέλου σου. Στην περίπτωση μας λεγόταν ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ και Δημήτρης Εφραίμογλου. Το ΘΕΑΤΡΟΝ είναι ένας νέος χώρος, ευρωπαϊκών προδιαγραφών ως προς τις κτιριακές εγκαταστάσεις, τον εξοπλισμό, και την νοοτροπία. Πάντα με την ισχυρή παρουσία του κ. Εφραίμογλου και την ακούραστη συμπαράσταση του καλλιτεχνικού διευθυντή κ. Θρασύβουλου Γιάτσιου αλλά και όλων ανεξαιρέτως των διοικητικών και τεχνικών συνεργατών πήραμε φτερά. Η ελληνική μιζέρια, η γκρίνια, τα σκυθρωπά πρόσωπα εξορίστηκαν εκεί που τους ανήκει. Δουλεύουμε και δημιουργούμε όπως αξίζει σε ανθρώπους στον 21ο αιώνα. Η αίθουσα ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ εγκαινιάζεται σαν θεατρικός χώρος από εμάς κι αυτό είναι μια ξεχωριστή τιμή. Η διάταξη σκηνής-θεατών πιστεύουμε είναι αυτό που δίνει μια άλλη πνοή στην παράσταση. Αποτελεί εμπειρία και για τους ηθοποιούς αλλά κυρίως για τους θεατές. Κάθε μορφή σκηνής δημιουργήθηκε μέσα από τις αισθητικές αλλά και κοινωνικές ανάγκες της εποχής της. Νομίζουμε ότι κι εμείς έχουμε την σκηνή της εποχής μας. Δεν υπάρχουν ψευδαισθήσεις, δεν υπάρχουν μυστικά και μυστήρια. Το θεατρικό γεγονός είναι γυμνό όσο η πραγματικότητα. Είναι θαυμαστό όσο ένας σχοινοβάτης που διακινδυνεύει πάνω στο σκοινί. Γίνεται ποίηση όπως ένα τυχαίο γεγονός με πλησιάσει και η φαντασία μου επενδύσει στο φευγαλέο της ύπαρξής του.

Η συστηματική επαφή σας με το είδος της τραγωδίας πώς διοχετεύεται στα άλλα είδη θεάτρου με τα οποία κατά καιρούς καταπιάνεστε;
Η τραγωδία δεν είναι Θέατρο είχε πει ο Καστοριάδης και θέλω να συμφωνήσω. Είναι η τέχνη του Θεάτρου. Πήγα κοντά της γιατί φοβόμουν το Θέατρο και την ανεμελιά του. Πάντα θαύμαζα τους μουσικούς, τους ζωγράφους, τους συγγραφείς που ήξεραν τόσο έντεχνα και υπομονετικά να κατασκευάζουν την τέχνη τους. Να την κρίνουν, να την διαβάζουν, να συνομιλούν για αυτήν, να την σχεδιάζουν και όλοι μαζί το μέλλον της. Οι άνθρωποι του θεάτρου κατανάλωναν τον χρόνο στην διεκπεραίωση μιας ξένης φορτωτικής. Άλλοτε την έλεγαν σεβασμό κι άλλες παρόμοιες ηχηρές αναξιόπιστες προθέσεις. Τώρα τελευταία στο παγκόσμιο θέατρο έρχεται ένας πιο αθώος κόσμος. Λιγότερο καταφερτζής και με αληθινή αγωνία για την τέχνη του. Δεν αγαπά αυτές τις γλυκερές ιστορίες, ούτε ονειρεύεται να διηγείται τα πάθη άλλων. Υπάρχει βέβαια ακόμη αυτή η λαίλαπα των έξυπνων και «αληθινών» έργων που ο Παντελής Χορν λέγεται Ρέβενχιλ ή κάτι άλλο εξωτικό σε μεταφράσεις αποφοίτων των σχολών Στρατηγάκη. Αλλά ποτέ ο ψευδοπροφήτης δεν παραδίδεται αμαχητί. Ο Μπέκετ έδειξε το δρόμο και σύντομα θα φανούν οι απόγονοί του. Τότε δεν θα υπάρχει διαχωρισμός τραγωδίας και Θεάτρου. Αργεί να βρει τον δρόμο του γιατί ήταν απαγορευμένο και δέκα αιώνες. Ενώ καμιά άλλη τέχνη δεν έχει υποστεί κάτι τέτοιο. Δεν αγνοώ πολλές εξαιρέσεις και εποχές που είχαν βρει ένα βηματισμό αλλά οι σαλτιμπάγκοι που πολεμούσαν μόνο για τον επιούσιο και κολάκευαν τις εξουσίες και έκρυβαν μέσα στις συντεχνίες τον πλαδαρό κιτρινισμένο πρόσωπό τους γρήγορα οικειοποιούνταν την στιγμή και την έκρυβαν με τις ηχηρές γαϊδουροφωνάρες τους. Η τραγωδία, ευτυχώς, έμοιαζε απόκοσμη και άντεχε στην κυριλέ διαχείρισή τους. Για μένα ήταν το κρυφό σχολείο που μου έμαθε την Αλφάβητο. Θέλω κάποτε να μάθω να γράφω μια πρόταση που θα έχω καταφέρει να σκεφτώ.

Advertisements

About Δημήτρης Φοινίτσης

Ο Δημήτρης Φοινίτσης γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης από μικρασιατική οικογένεια. Σπούδασε στο μεταπτυχιακό τμήμα Δημιουργικής Γραφής της Παιδαγωγικής Σχολής του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας (διπλωματική εργασία στο Θεατρικό Έργο), στο Τμήμα Θεάτρου της Σχολής Καλών Τεχνών – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (κατεύθυνση Θεατρολογίας με διπλωματική εργασία στη Σκηνοθεσία), στο Scuola di Lettere e Filosofia - Universita degli Studi di Genova, στη Δραματική Σχολή Αθηνών, στην Ανωτέρα Σχολή Δραματικής Τέχνης «Θεμέλιο» και στη Σχολή Δημοσιογραφίας «ΑΝΤ1». Έχει γράψει θεατρικά έργα, διηγήματα και παραμύθια. Εργάστηκε επί σειρά ετών στον έντυπο και τον ηλεκτρονικό Τύπο των Αθηνών και της περιφέρειας ως κριτικός θεάτρου, πολιτιστικός συντάκτης, εκφωνητής ειδήσεων, ραδιοφωνικός παραγωγός κ.α. Μετά από συνεργασίες στις κρατικές σκηνές και το ελεύθερο θέατρο ως ηθοποιός αποφάσισε να στραφεί –καλλιτεχνικά- στη σκηνοθεσία. Δημιουργός και σκηνοθέτης της «Ομάδας Παραστατικών Τεχνών προΤΑΣΗ», έχει ανεβάσει κλασσικά και σύγχρονα έργα σε, κυρίως, μη θεατρικούς χώρους. / d.finitsis@gmail.com

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: